Book 1 • Chapter 14
Sarga 14
57 verses
Verse 1
अथ संवत्सरे पूर्णे तस्मिन्प्राप्ते तुरङ्गमे सरय्वाश्चोत्तरे तीरे राज्ञो यज्ञोऽभ्यवर्तत
Verse 2
ऋश्यशृङ्गं पुरस्कृत्य कर्म चक्रुर्द्विजर्षभा: अश्वमेधे महायज्ञे राज्ञोऽस्य सुमहात्मन:
Verse 3
कर्म कुर्वन्ति विधिवद्याजका वेदपारगा: यथाविधि यथान्यायं परिक्रामन्ति शास्त्रत:
Verse 4
प्रवर्ग्यं शास्त्रत: कृत्वा तथैवोपसदं द्विजा: चक्रुश्च विधिवत्सर्वमधिकं कर्म शास्त्रत:
Verse 5
अभिपूज्य ततो हृष्टास्सर्वे चक्रुर्यथाविधि प्रातस्सवनपूर्वाणि कर्माणि मुनिपुङ्गवा:
Verse 6
ऐन्द्रश्च विधिवद्दत्तो राजा चाभिषुतोऽनघ: माध्यन्दिनं च सवनं प्रावर्तत यथाक्रमम्
Verse 7
तृतीयसवनं चैव राज्ञोऽस्य सुमहात्मन: चक्रुस्तेशास्त्रतो दृष्ट्वा तथा ब्राह्मणपुङ्गवा:
Verse 8
न चाहुतमभूत्तत्र स्खलितं वापि किञ्चन दृश्यते ब्रह्मवत्सर्वं क्षेमयुक्तं हि चक्रिरे
Verse 9
न तेष्वहस्सु श्रान्तो वा क्षुधितो वापि दृश्यते नाविद्वान्ब्राह्मणस्तत्र नाशतानुचरस्तथा
Verse 10
ब्राह्मणा भुञ्जते नित्यं नाथवन्तश्च भुञ्जते तापसा भुञ्जते चापि श्रमणा भुञ्जतेतथा
Verse 11
वृद्धाश्च व्याधिताश्चैव स्त्रियो बालास्तथैव च अनिशं भुञ्जमानानां न तृप्तिरुपलभ्यते
Verse 12
दीयतां दीयतामन्नं वासांसि विविधानि च इति सञ्चोदितास्तत्र तथा चक्रुरनेकश:
Verse 13
अन्नकूटाश्च बहवो दृश्यन्ते पर्वतोपमा: दिवसे दिवसे तत्र सिद्धस्य विधिवत्तदा
Verse 14
नानादेशादनुप्राप्ता: पुरुषास्स्त्रीगणास्तथा अन्नपानैस्सुविहितास्तस्मिन्यज्ञे महात्मन:
Verse 15
अन्नं हि विधिवत्साधु प्रशंसन्ति द्विजर्षभा: अहो तृप्ता: स्म भद्रं ते इति शुश्राव राघव:
Verse 16
स्वलङ्कृताश्च पुरुषा ब्राह्मणान्पर्यवेषयन् उपासते च तानन्ये सुमृष्टमणिकुण्डला:
Verse 17
कर्मान्तरे तदा विप्रा हेतुवादान्बहूनपि प्राहुश्च वाग्मिनो धीरा: परस्परजिगीषया
Verse 18
दिवसे दिवसे तत्र संस्तरे कुशला द्विजा: सर्वकर्माणि चक्रुस्ते यथाशास्त्रं प्रचोदिता:
Verse 19
नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नाबहुश्रुत: सदस्यास्तस्य वै राज्ञो नावादकुशला द्विजा:
Verse 20
प्राप्ते यूपोच्छ्रये तस्मिन्षड्बैल्वा: खादिरास्तथा तावन्तो बिल्वसहिता: पर्णिनश्च तथापरे श्लेष्मातकमयस्त्वेको देवदारुमयस्तथा द्वावेव विहितौ तत्र बाहुव्यस्तपरिग्रहौ
Verse 21
प्राप्ते यूपोच्छ्रये तस्मिन्षड्बैल्वा: खादिरास्तथा तावन्तो बिल्वसहिता: पर्णिनश्च तथापरे श्लेष्मातकमयस्त्वेको देवदारुमयस्तथा द्वावेव विहितौ तत्र बाहुव्यस्तपरिग्रहौ
Verse 22
कारितास्सर्व एवैते शास्त्रज्ञैर्यज्ञकोविदै: शोभार्थं तस्य यज्ञस्य काञ्चनालङ्कृताऽभवन्
Verse 23
एकविंशतियूपास्ते एकविंशत्यरत्नय: वासोभिरेकविंशद्भिरेकैकं समलङ्कृता:
Verse 24
विन्यस्ता विधिवत्सर्वे शिल्पिभिस्सुकृता दृढा: अष्टाश्रयस्सर्व एव श्लक्ष्णरूपसमन्विता:
Verse 25
आच्छादितास्ते वासोभि: पुष्पैर्गन्धैश्च भूषिता: सप्तर्षयो दीप्तिमन्तो विराजन्ते यथा दिवि
Verse 26
इष्टकाश्च यथान्यायं कारिताश्च प्रमाणत: चितोऽग्निर्ब्राह्मणैस्तत्र कुशलैश्शुल्बकर्मणि
Verse 27
सचित्यो राजसिंहस्य सञ्चित: कुशलैर्द्विजै: गरुडो रुक्मपक्षो वै त्रिगुणोऽष्टादशात्मक:
Verse 28
नियुक्तास्तत्र पशवस्तत्तदुद्दिश्य दैवतम् उरगा: पक्षिणश्चैव यथाशास्त्रं प्रचोदिता:
Verse 29
शामित्रे तु हयस्तत्र तथा जलचराश्च ये ऋत्विग्भिस्सर्वमेवैतन्नियुक्तं शास्त्रतस्तदा
Verse 30
पशूनां त्रिशतं तत्र यूपेषु नियतं तदा अश्वरत्नोत्तमं तस्य राज्ञो दशरथस्य च
Verse 31
कौसल्या तं हयं तत्र परिचर्य समन्तत: कृपाणैर्विशशासैनं त्रिभि: परमया मुदा
Verse 32
पतत्रिणा तदा सार्धं सुस्थितेन च चेतसा अवसद्रजनीमेकां कौशल्या धर्मकाम्यया
Verse 33
होताऽध्वर्युस्तथोद्गाता हस्तेन समयोजयन् महिष्या परिवृत्त्या च वावातां च तथापराम्
Verse 34
पतत्रिणस्तस्य वपा मुद्धृत्य नियतेन्द्रिय: ऋत्विक्परमसम्पन्न: श्रपयामास शास्त्रत:
Verse 35
धूमगन्धं वपायास्तु जिघ्रति स्म नराधिप: यथाकालं यथान्यायं निर्णुदन्पापमात्मन:
Verse 36
हयस्य यानि चाङ्गानि तानि सर्वाणि ब्राह्मणा: अग्नौ प्रास्यन्ति विधिवत्समन्त्राष्षोडशर्त्विज:
Verse 37
प्लक्षशाखासु यज्ञानामन्येषां क्रियते हवि: अश्वमेधस्य यज्ञस्य वैतसो भाग इष्यते
Verse 38
त्र्यहोऽश्वमेधस्सङ्ख्यात: कल्पसूत्रेण ब्राह्मणै: 37 चतुष्टोममहस्तस्य प्रथमं परिकल्पितम्
Verse 39
उक्थ्यं द्वितीयं संख्यातमतिरात्रं तथोत्तरम् कारितास्तत्र बहवो विहिताश्शास्त्रदर्शनात्
Verse 40
ज्योतिष्टोमायुषी चैवमतिरात्रौ विनिर्मितौ अभिजिद्विश्वजिच्चैवमप्तोर्यामो महाक्रतु:
Verse 41
प्राचीं होत्रे ददौ राजा दिशं स्वकुलवर्धन: अध्वर्यवे प्रतीचीं तु ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम् उद्गात्रे च तथोदीचीं दक्षिणैषा विनिर्मिता हयमेधे महायज्ञे स्वयंभूविहिते पुरा
Verse 42
प्राचीं होत्रे ददौ राजा दिशं स्वकुलवर्धन: अध्वर्यवे प्रतीचीं तु ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम् उद्गात्रे च तथोदीचीं दक्षिणैषा विनिर्मिता हयमेधे महायज्ञे स्वयंभूविहिते पुरा
Verse 43
क्रतुं समाप्य तु तदा न्यायत: पुरुषर्षभ: ऋत्विग्भ्यो हि ददौ राजा तां धरां कुलवर्धन:
Verse 44
ऋत्विजस्त्वब्रुवन्सर्वे राजानं गतकल्मषम् भवानेव महीं कृत्स्नामेको रक्षितुमर्हति
Verse 45
न भूम्या कार्यमस्माकं न हि शक्तास्स्म पालने रतास्स्वाध्यायकरणे वयं नित्यं हि भूमिप निष्क्रयं किञ्चिदेवेह प्रयच्छतु भवानिति 4
Verse 46
मणिरत्नं सुवर्णं वा गावो यद्वा समुद्यतम् तत्प्रयच्छ नरश्रेष्ठ धरण्या न प्रयोजनम्
Verse 47
एवमुक्तो नरपतिर्ब्राह्मणैर्वेदपारगै: गवां शतसहस्राणि दश तेभ्यो ददौ नृप: 4 शतकोटीस्सुवर्णस्य रजतस्य चतुर्गुणम्
Verse 48
एवमुक्तो नरपतिर्ब्राह्मणैर्वेदपारगै: गवां शतसहस्राणि दश तेभ्यो ददौ नृप: 4 शतकोटीस्सुवर्णस्य रजतस्य चतुर्गुणम्
Verse 49
ऋत्विजश्च ततस्सर्वे प्रददुस्सहिता वसु ऋश्यशृङ्गाय मुनये वसिष्ठाय च धीमते
Verse 50
ततस्ते न्यायत: कृत्वा प्रविभागं द्विजोत्तमा: सुप्रीतमनसस्सर्वे प्रत्यूचुर्मुदिता भृशम्
Verse 51
तत: प्रसर्पकैभ्यस्तु हिरण्यं सुसमाहित: जाम्बूनदं कोटिसंख्यं ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा
Verse 52
दरिद्राय द्विजायाथ हस्ताभरणमुत्तमम् कस्मैचिद्याचमानाय ददौ राघवनन्दन:
Verse 53
तत: प्रीतेषु नृपतिर्द्विजेषु द्विजवत्सल: प्रणाममकरोत्तेषां हर्षपर्याकुलेक्षण:
Verse 54
तस्याशिषोऽथ विधिवद्ब्राह्मणैस्समुदीरिता: उदारस्य नृवीरस्य धरण्यां प्रणतस्य च
Verse 55
तत: प्रीतमना राजा प्राप्य यज्ञमनुत्तमम् पापापहं स्वर्नयनं दुष्करं पार्थिवर्षभै:
Verse 56
ततोऽब्रवीदृश्यशृङ्गं राजा दशरथस्तदा कुलस्य वर्धनं त्वं तु कर्तुमर्हसि सुव्रत
Verse 57
तथेति च स राजानमुवाच द्विजसत्तम: भविष्यन्ति सुता राजंश्चत्वारस्ते कुलोद्वहा:
0:000:00
Speed: